دنیا: 

در اغلب متونِ ادبی و به ویژه عرفانی، دل سپردن به "دنیا" مایه‌ی تباهی و خسران آدمی دانسته شده است. اما در این‌که "دنیا" دقیقا چیست و "آخرت" کدامست؟ تاویل‌ها و تفسیرهای گوناگون پدید آمده است. به‌گمان من، می‌توان همه‌ی این تاویل‌ها را به دو دسته‌ی کلی تقسیم کرد. یکی آنان‌که دنیا را با زندگی در این "گیتی"، به یک معنا می‌انگارند و در مقابل، "آخرت" را به عنوان عالمِ پس از مرگ و جاودانگی می‌شمارند. یعنی دنیا و آخرت دو قلمروی که در امتداد هم قرار دارند نه در موازات با هم. اینان "دنیا" را اسم مکان تلقی کرده‌اند؛ کاروانسرایی دو دَر، از دری به نام تولد وارد این کاروانسرا می‌شویم و از در دیگر که مرگ نامیده شده، بیرون می‌رویم.[i] در محاورات عمومی هم اصطلاحِ به‌دنیا آمدن و از دنیا رفتن که برای تولد و مرگ استفاده می‌شود، که بیشتر همان اسم مکان بودنِ دنیا را به ذهن متبادر می‌کند. 

دوم، کسانی که "دنیا" را نه اسم مکان، بلکه صفتی برای نوعی زندگیِ سطحی، ظاهری و ملموس می‌شمارند که اگر آدمی تنها دلبسته‌ی این سطح ظاهر شود، از تجربه‌ی لایه‌های عمیق و گوهرِ زندگی باز می‌ماند. این تلقی البته با مضامین قرآن در باره‌ی "حیات دنیا" سازگارتر می‌نماید زیرا در اغلب آیاتی که لفظ "دنیا" آمده، توصیفی برای ساحتی از زندگی است و "حیات دنیا" را می‌توان "زندگیِ سطحی" و ظاهری معنا کرد که در متن قرآن، بازیگر آن "نفسِ امّاره" دانسته شده است و دل  سپردن به آن آدمی را از حیاتِ آخرت یا زندگیِ معنادار باز می‌دارد. حیات آخرت در این تعبیر، می‌تواند به موازاتِ حیات دنیا باشد. و البته منافاتی با ایمان به عالمِ پس از مرگ ندارد. 

در ادبیات ما، حافظ را شاعر زندگی می‌شناسم و به‌نظر می‌رسد که حافظ، هر دو ساحَت ظاهر و باطن را ارج می‌نهد. در عین‌حال که نیازهای طبیعی و اولیه‌ی زندگی را سامان می‌دهد. این سامان‌دهی را "دنیا" نمی‌شمارد، بلکه دنیا از آن‌جایی آغاز می‌شود که حرص و فزون‌خواهی آدمی را در باتلاقِ خود فرو برد، همان‌گونه که شاهان و دولت مردان را فرو برد. همین است که برای گرفتار نشدنِ به دامِ دنیا، از گنجِ قناعت بهره می‌گیرد تا بتواند رابطه‌ی خود را با آن سوی دیگر زندگی حفظ کند. آنچه پیشینیان، "عالم غیب" تلقی می‌کردند، برخی نظریه‌های روانشناختی به نامِ قلمرو ناخودآگاه نسبت می‌دهند.  



[i] - این تعبیر، با مفهوم "دهر" سازگارتر است زیرا "دهر" بیشتر با زمانِ گذرنده اشتراک معنایی دارد

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید